Ney'in parçaları

Ney, dışarıdan bakıldığında oldukça sade ve mütevazı bir görünüme sahip olsa da fiziki yapısı ve akustik anatomisi bakımından büyük bir hassasiyet taşır.

İdeal bir ney; doğru seçilmiş bir kamış gövde, üst kısma yerleştirilen başpare ve iki uca takılan parazvaneler olmak üzere üç temel fiziksel parçadan meydana gelir.

Dokuz boğumlu gövde, iki uçta parazvane, tepede başpare. Oranlar, 70,2 cm'lik bir Kız neyin ölçülerinden uyarlanmıştır (Tan, 2018).

1. Kamış gövde

Neyin ses üreten ve ana formunu oluşturan gövdesi, botanikte Arundo donax olarak bilinen özel sarı kamıştan yapılır. Kaliteli bir ney gövdesi için kamışın genellikle dokuz boğumdan oluşması aranır. Dengeli bir neyde boğumların uzunlukları ve çapları başpareden aşağıya doğru orantılı biçimde azalır (Tan, 2018). Bu dokuz boğumlu yapının, sesin enstrüman içinde doğru rezonansa girmesine ve makam perdelerinin uygun oranlarda açılabilmesine katkı sağladığı kabul edilir.

Kamışın içi temizlenirken boğum zarları özel aletlerle delinir; ancak akustik dengeyi korumak adına boğumların iç çeper yapısı tamamen yok edilmez.

Kamış gövde üzerinde toplam yedi adet ses deliği yer alır:

Ön deliklerKamışın ön yüzünde, belirli aralıklarla açılmış altı adet delik bulunur. Bunlar sağ ve sol elin üçer parmağıyla (işaret, orta ve yüzük parmakları) kapatılarak perdeler elde edilir. Ders kitaplarında gösterilen tutuşta üstteki üç delik sağ elin, alttaki üç delik sol elin parmaklarıyla kapatılır; delikler parmak uçlarıyla değil, parmakların boğum kısımlarıyla kapatılır (Atlan, 2026). Sağ elin üstte olduğu bu tutuş, 1558 tarihli Süleymannâme minyatüründeki neyzen tasvirlerinde de görülür (Yiğit, 2025).

Aşiran deliğiKamışın arka yüzünde yer alan tek deliktir. Ney açkısında kullanılan 26 bölümlü şablonda bu deliğin merkezi kamışın tam ortasıdır (Uygun, 2004; Yalçın ve Yeşilyurt, 2017). Uygulamada ise, hem tarihi neylerde hem de günümüz neylerinin çoğunda delik, pest kalmaması için birkaç milimetre yukarıya (tiz bölgeye) kaydırılarak açılır (Tan, 2015); tarihi Mansur neyler üzerinde yapılan ölçümler de deliğin ön yüzdeki en üst deliğin bir miktar yukarısında, gövdenin yaklaşık ortasında olduğunu gösterir (Yarkın ve Tan, 2021). Ders kitaplarında gösterilen tutuşta sağ elin başparmağıyla kapatılır (Atlan, 2026). Tarihi neylerde bu delik, neyin sağ ya da sol el üstte üflenmesine göre sağa veya sola meyilli açılmış; bazı neylerde ise her iki tutuşa uygun olacak biçimde tam ortaya açılmıştır (Tan, 2011). Eski kaynaklarda bu delikten elde edilen ses aşiran (hüseynîaşiran) olarak adlandırılırken, 20. yüzyıldan itibaren pek çok kaynakta acemaşiran olarak anılmaktadır (Yalçın ve Yeşilyurt, 2017). Yapımcılar bu deliği, neyzenin tercihine göre acemaşiran ya da hüseynîaşiran olarak açabilir (Sevinç, 2017).

Deliklerin adlarıNeyin delikleri, verdikleri perdelerin adlarıyla anılır. Tarihi neyler üzerine yapılan bir çalışmada delikler yukarıdan aşağıya Aşiran (arkada), Nevâ, Nim Hicaz, Çârgâh, Segâh, Kürdî ve Dügâh olarak adlandırılmış; tüm delikler kapalıyken elde edilen perde ise Rast olarak ölçülmüştür (Yarkın ve Tan, 2021). Bu adlar tarih boyunca değişmiştir: alttan ikinci delik 18. yüzyıl sonuna kadar "nihavend", sonrasında "kürdî"; beşinci delik ise "sabâ" ve "hicaz" olarak anılmış, 21. yüzyıl kaynaklarında "nim hicaz" adını almıştır (Yalçın ve Yeşilyurt, 2017).

Arka deliğe dair bir rivayetArka deliğin Nâyî Osman Dede (ö. 1729/1730) tarafından açıldığı ve ona "Kutb-i Nâyî" unvanının bu yüzden verildiği rivayet edilir. Ancak 15. yüzyılda Kırşehirli Yusuf bin Nizameddin'in risalesinde neyin yedi deliğinden söz edilmesi, bu anlatının bir rivayetten öteye geçmediğini gösterir (Uygun, 2004; Yalçın ve Yeşilyurt, 2017). 15. yüzyılda Abdülkadir Merâgî de neyin yedi deliğinden söz eder; arka delik o dönemde "şuca" adıyla anılmaktadır (Sevinç, 2017).

Ayrıntılı bilgi içinNey nasıl yapılır?

2. Başpare

Neyin en üst ucuna takılan, üflemeyi kolaylaştıran ve nefesin kamış içine doğru açıyla yönlendirilmesini sağlayan ağızlıksı parçadır. Huni veya hazne biçimindeki yapısı sayesinde nefes akışını odağa toplar ve neyden net, dolgun bir ses çıkarılmasına imkân tanır.

Başpare yapımında ses iletim kalitesi ve dayanıklılık açısından sert malzemeler tercih edilir:

Başpare malzemeleri

Geleneksel: Manda boynuzu (geleneksel olarak en makbul sayılanlardandır), abanoz, fildişi, şimşir, ceviz ve zeytin ağacı
Modern: Delrin, teflon, akrilik ve epoksi reçine gibi malzemeler; bir dönem yaygın olan fiber malzeme ise sağlık kaygılarıyla büyük ölçüde terk edilmiştir
Kakma: Ortası manda boynuzu, çevresi farklı malzemelerden oluşan, çoğu zaman süslemeli başpareler (Yiğit, 2025)

Başparenin bölümleri

Ağız: Nefesin üflendiği açıklık; çapı genellikle 16–17 mm civarındadır
Hazne: Başparenin içindeki oyuk kısım
Kalak: Dışa doğru açılan, kanat biçimli geniş kısım
Ayak: Kamışın içine takılan alt kısım

Ölçüler standart değildir; neyin çapına ve neyzenin dudak yapısına göre değişir (Yiğit, 2025).

Neyden ses çıkarmak için başpare şart değildir. Türkiye dışında ney genellikle başparesiz üflenir ve ilk neylerin de başparesiz olduğu kabul edilir. Başpareye ilişkin yazılı ve maddi bulgular yaklaşık son üç yüzyılı işaret eder; bu parça zamanla Türk neyinin karakteristik bir unsuru hâline gelmiştir (Yiğit, 2025). Günümüzde de başpare gerektirmeden çalınabilen neyler bulunur; Konya Mevlânâ Müzesi'nde korunan ve Neyzen Tevfik'e ait olan ney bunlara bir örnektir (Yarkın ve Tan, 2021). Tarihi neylerin üzerindeki başpareler ise çoğunlukla yakın döneme aittir; çünkü başpare malzemeleri kamış kadar uzun ömürlü değildir (Tan, 2015).

Ayrıntılı bilgi içinİlk ses nasıl çıkarılır?

3. Parazvane

Kamış gövdenin en üst ve en alt uçlarına çakılan veya geçirilen koruyucu metal bileziklerdir. Ney kamışı yapısı gereği son derece narin, ısı ve nem değişimlerine karşı hassas bir malzemedir. Parazvane, üfleme esnasında oluşan nemin veya darbe ile sıcaklık farklarının kamışı çatlatmasını önlemeye yardımcı olur.

Parazvane yapımında genellikle gümüş, alpaka, pirinç veya paslanmaz çelik gibi metaller kullanılır. Üst parazvane aynı zamanda başparenin kamışa sıkıca oturmasını ve yuvayı zedelememesini sağlarken; alt parazvane kamışın alt ucunu aşınmalara karşı korur.

Ayrıntılı bilgi içinÇatlak ve kırıklarda ne yapılır?

Kaynaklar

Atlan, C. (2026). Güzel Sanatlar Lisesi 9-10-11-12. sınıf ney ders kitaplarının içerik analizi: Makam-usul-form dağılımları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 220–240. https://doi.org/10.17755/esosder.1755075
Sevinç, M. (2017). Klasik Türk mûsikîsinin temel sazlarından neyde basit göçürme (şed) teknikleri. Journal of History Culture and Art Research, 6(6), 613–627. https://doi.org/10.7596/taksad.v6i6.1356
Tan, A. (2011). Ney açkısının tarihi ve teknik gelişimi [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
Tan, A. (2015). Ney açkısında geleneksellik tartışmaları ve Neyzen Niyazi Sayın sistemi. Rast Müzikoloji Dergisi, 3(2), 804–812. https://doi.org/10.12975/rastmd.2015.03.02.00037
Tan, A. (2018). Ney sazında "artık boğum" problemi. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(1), 142–147. https://doi.org/10.25272/j.2149-8385.2018.4.1.11
Uygun, M. N. (2004). Türk din musikisinin temel sazlarından ney ve klasik açkısı. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27(2), 41–65. https://doi.org/10.15370/muifd.65923
Yalçın, G. ve Yeşilyurt, K. (2017). Osmanlı/Türk musikisi yazılı ve basılı kaynaklarına göre ney çalgısında perdeler. Akademik Bakış Dergisi, (63), 290–326.
Yarkın, N. ve Tan, A. (2021). A study of the reference pitches in Ottoman-Turkish music through an analysis of historical neys. Etnomüzikoloji Dergisi, 4(2), 274–285.
Yiğit, İ. (2025). Ney enstrümanında başpâre, yapımı ve imalat teknikleri. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 16(61), 1577–1606. https://doi.org/10.70736/ijoess.1656