Ney sözlüğü, bu çalgının fiziksel yapısından icra ve eğitim geleneğine, akort sisteminden Türk musikisi terminolojisine kadar uzanan geniş bir kavram alanını kapsar.
Kamış, başpare ve parazvane gibi fiziksel unsurlar; âhenk, mâbeyn ve nısfiye gibi akortla ilgili kavramlar; perde, taksim, meşk ve süsleme gibi icra terimleri; neyzenbaşı ve kutb-ı nâyî gibi geleneksel unvanlar, neyin yüzyıllar içinde oluşmuş kültürünün parçalarıdır. Âhenk sisteminin tarih boyunca farklı biçimlerde sınıflandırılmış olması da ney terminolojisinin sabit bir liste değil, tarihsel olarak gelişen bir geleneğin ürünü olduğunu gösterir.
"Neyde yedi perde vardır" demek doğru mu?"Perde" kelimesi neyde iki farklı anlamda kullanılır: gövdedeki delikler ve Türk musikisindeki belirli sesler. Bu nedenle "neyde yedi perde vardır" ifadesi yanıltıcı olabilir. Daha doğru ifade, ney gövdesinde biri arkada olmak üzere yedi perde deliği bulunduğudur. Aynı delikle, nefes ve parmak pozisyonuna göre farklı perdeler elde edilir; örneğin açık ve kapalı nevâ ya da açık ve kapalı gerdâniye gibi.
Aradığınız terim bulunamadı.
A
- Açkı
- Uygun kamışın işlenerek ney hâline getirilmesi ve perde deliklerinin belirli hesaplamalara göre açılması süreci. "Ney açmak" da bu anlamda kullanılır. ›
- Açkı, klasik (26'lı sistem)
- Ney boyunun 26 eşit bölüme ayrılmasına dayanan açkı; tam ortadaki 13. nokta arka deliğin merkezidir. Önemli bir yöntem olmakla birlikte tek ve değişmez yöntem değildir; tarihi neylerin çoğunda perdeler kaydırılarak açılmıştır. (Uygun, 2004; Tan, 2015) ›
- Açkı, kaydırmalı (müstakil)
- Perde yerlerinin, kamışın yapısına ve istenen ses özelliklerine göre kaydırılarak belirlendiği açkı. Günümüzde yaygın olan Niyazi Sayın sistemi de perdeleri belirli milimetrelerle kaydırır. (Uygun, 2004; Tan, 2015) ›
- Âhenk
- Bir neyin belirli bir perde yüksekliğine göre düzenlenmesi ve buna bağlı olarak aldığı ad. Yalnızca neyin boyunu değil, çalgının ses düzenini de ifade eder. Başlıca âhenkler: Bolâhenk, Süpürde, Müstahsen, Kız, Mansûr, Şah ve Dâvud. (Sanal, 1988) ›
- Artık boğum
- Alt parazvanenin altında gizli kalan onuncu boğum. Kamış kıtlığı nedeniyle ortaya çıkmıştır; iyi işlenmediğinde bazı perdelerde küçük pestliklere yol açabilir. (Tan, 2018) ›
- Aşiran deliği (arka delik)
- Neyin arka yüzündeki, başparmakla kapatılan delik. Eski kaynaklarda "şuca" adıyla da anılır. Bu delikten elde edilen ses eski kaynaklarda aşiran, 20. yüzyıldan itibaren çoğunlukla acemaşiran olarak adlandırılır. (Sevinç, 2017; Yalçın ve Yeşilyurt, 2017) ›
- Ayak
- Başparenin kamışın içine takılan alt kısmı. Kalınlığı titreşimi ve ses kalitesini etkileyebilir. (Yiğit, 2025) ›
B
- Başpare
- Neyin üst ucuna takılan, üflemeyi kolaylaştıran konik ağızlık; geleneksel olarak manda boynuzundan yapılır. Yazılı ve maddi bulgular yaklaşık son üç yüzyılı işaret eder; ancak 1558 tarihli bir minyatürde başpareli ney tasvirlerine rastlanır. Başpare zamanla Türk neyinin karakteristik bir parçası hâline gelmiştir. (Yiğit, 2025) ›
- Boğaz boğumu
- Neyin en üstteki, başparenin takıldığı boğumu. (Uygun, 2007; Yiğit, 2025) ›
- Boğum
- Kamış gövdesindeki düğüm noktaları ve bunlar arasındaki bölümler. Geleneksel ney dokuz boğumludur; dengeli bir neyde boğumların boyu ve çapı yukarıdan aşağıya doğru orantılı olarak azalır. (Uygun, 2004; Tan, 2018) ›
D
- Dem
- Neyin birinci kademesinde, en pest bölgede elde edilen derin sesler. (Atlan, 2026) ›
G
- Göçürme (şed)
- Bir eserin veya makam dizisinin başka bir perdeye aktarılarak çalınması. Örneğin Kız neyle Bolâhenk nısfiye, Mansûr neyle Süpürde akordunda çalmak görece kolaydır. (Sevinç, 2017; Köroğlu, 2020) ›
H
- Hazne
- Başparenin içindeki oyuk bölüm. Biçimi ve düzgünlüğü sesi doğrudan etkiler. (Yiğit, 2025) ›
İ
- İç açkı
- Kamışın içindeki boğum zarlarının ve gereksiz kısımların temizlenerek iç yapının hazırlanması. ›
K
- Kademe
- Neyde nefesin şiddetine göre elde edilen ses bölgeleri. Ders kitaplarında dört kademeden söz edilir; ikinci kademe perdeleri orta şiddette, "ılık" bir nefesle üflenir. (Atlan, 2026) ›
- Kakma başpare
- Ortası manda boynuzundan, çevresi farklı malzemelerden oluşan, çoğu zaman süslemeli başpare. (Yiğit, 2025) ›
- Kalak
- Başparenin dışa doğru açılan, kanat biçimli geniş kısmı. (Yiğit, 2025) ›
- Kutb-ı nâyî (Kutbünnâyî)
- Sıradan bir görev unvanı değil, neyzenlik geleneğinde en yüksek mertebeyi ve örnek kabul edilen neyzenliği ifade eden bir kavram. Hamza Dede, Nâyî Osman Dede, Süleyman Erguner ve Niyazi Sayın bu unvanla anılır. (Uygun, 2007; Atlan, 2026) ›
L
- Lübb-i Mesnevî
- Mesnevî'nin ney ile başlayan ilk on sekiz beyti; "Mesnevî'nin özü" anlamına gelir. (Çelik, 2026) ›
M
- Mâbeyn
- Ana âhenkler arasındaki ara perde bölgelerini karşılayan ara neyler. (Uygun, 2004) ›
- Meşk
- Eserlerin, üslubun ve tavrın usta-öğrenci ilişkisi içinde işitsel olarak aktarıldığı geleneksel eğitim yöntemi. Ney eğitimi bugün de büyük ölçüde meşk yoluyla sürer. (Atlan ve Çelik, 2026) ›
- Mutrip (mutriban)
- Mevlevî âyininde musikiyi icra eden topluluk; baş sazı neydir. ›
N
- Neyzen, nâyî
- Ney üfleyen kişi. İki kullanım Türk musikisi literatüründe birlikte görülür. ›
- Neyzenbaşı
- Mevlevî mutribinde neyzenlerin başında bulunan ve toplu icrada önemli görev üstlenen kişi. ›
- Ney-i şerif (nây-ı şerif)
- Neyin özellikle Mevlevî geleneğinde saygıyla anılış biçimi. ›
- Nısfiye
- Bir ney âhenginin bir oktav tiz karşılığı olan kısa ney. Fiziksel boyu her zaman matematiksel olarak tam yarım değildir. (Sevinç, 2017) ›
P
- Parazvane
- Kamışın iki ucuna geçirilen, çatlama ve aşınmaya karşı koruyucu metal bilezikler. (Uygun, 2007) ›
- Perde
- İki anlamı vardır: gövdedeki parmaklarla açılıp kapatılan delikler ve Türk musikisindeki belirli sesler (yegâh, dügâh, segâh, çârgâh, nevâ, hüseynî, gerdâniye gibi). ›
- Portamento
- Parmak kaydırarak bir sesten diğerine kesintisiz geçiş tekniği; ders kitaplarında ileri sınıflarda işlenir. (Atlan, 2026) ›
S
Ş
- Şuca
- 15. yüzyılda Abdülkadir Merâgî döneminde neyin arka deliğine verilen ad. (Sevinç, 2017) ›
T
- Taksim
- Belirli bir makamın özelliklerini ortaya koyan, genellikle usule bağlı olmayan, doğaçlamaya dayalı saz icrası. ›
- Tavır
- İcra üslubu. Literatürde "tekke tavrı" ve "Niyazi Sayın tavrı" ayrımı yapılır; bu sınıflandırmayı doğru bulmayan ve tek bir ney tavrından söz eden görüşler de vardır. (Öztürk, 2023) ›
V
- Vibrato
- Sesin hafifçe dalgalandırılması. Neyde diyafram, dudak ve yanak gibi farklı tekniklerle yapılabilir; neyzenler arasındaki üslup farklarının önemli bir unsurudur. (Öztürk, 2023) ›
Y
- Yağlama
- Kamışın korunmasına yönelik geleneksel bakım uygulaması. Bütün neyler için geçerli tek bir yağ ya da yağlama takvimi yoktur. ›
Kaynaklar
- Atlan, C. (2026). Güzel Sanatlar Lisesi 9-10-11-12. sınıf ney ders kitaplarının içerik analizi: Makam-usul-form dağılımları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 220–240. https://doi.org/10.17755/esosder.1755075
- Atlan, C. ve Çelik, S. (2026). Türkiye'de Türk müziği eğitimi verilen kurumlarda yürütülen ney derslerinin eğitmenlerin görüşleri doğrultusunda değerlendirilmesi. Online Journal of Music Sciences, 11(1), 45–58. https://doi.org/10.31811/ojomus.1798916
- Köroğlu, N. O. (2020). Kız ney ile bolahenk akortta icra ve notasyon: Rast kâr-ı nâtık örneği. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(3), 325–335. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.695411
- Sanal, H. (1988). Âhenk. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 1, ss. 516–521). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahenk
- Sevinç, M. (2017). Klasik Türk mûsikîsinin temel sazlarından neyde basit göçürme (şed) teknikleri. Journal of History Culture and Art Research, 6(6), 613–627. https://doi.org/10.7596/taksad.v6i6.1356
- Tan, A. (2015). Ney açkısında geleneksellik tartışmaları ve Neyzen Niyazi Sayın sistemi. Rast Müzikoloji Dergisi, 3(2), 804–812. https://doi.org/10.12975/rastmd.2015.03.02.00037
- Tan, A. (2018). Ney sazında "artık boğum" problemi. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(1), 142–147. https://doi.org/10.25272/j.2149-8385.2018.4.1.11
- Uygun, M. N. (2004). Türk din musikisinin temel sazlarından ney ve klasik açkısı. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27(2), 41–65. https://doi.org/10.15370/muifd.65923
- Uygun, M. N. (2007). Ney. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 33, ss. 68–70). Türkiye Diyanet Vakfı.
- Yalçın, G. ve Yeşilyurt, K. (2017). Osmanlı/Türk musikisi yazılı ve basılı kaynaklarına göre ney çalgısında perdeler. Akademik Bakış Dergisi, (63), 290–326.
- Yiğit, İ. (2025). Ney enstrümanında başpâre, yapımı ve imalat teknikleri. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 16(61), 1577–1606. https://doi.org/10.70736/ijoess.1656
- Çelik, M. (2026). Lübb-i Mesnevî: Mesnevî'nin ilk on sekiz beytini tahlil denemesi. Aydın Türklük Bilgisi Dergisi, 12(1), 1–25.
- Öztürk, L. (2023). Ney icrasında vibrato tekniğine dair bir inceleme. Turkish Academic Research Review, 8(1), 57–70. https://doi.org/10.30622/tarr.1254468